Мақала. Статья. Қазақ аңыз-әңгімелерінің жасалу жолдары

  1. Материалы для учителя
  2. ИЗО, МХК

Автор материала: Альмишева Ляззат Шайзаевна

Содержимое документа:

ҚАЗАҚ АҢЫЗ-ӘҢГІМЕЛЕРІНІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ

Альмишева Л. Ш.

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

КММ «№3 жалпы орта білім беретін мектебі», Жезқазған қаласы

Қазақ фольклорында, оның ішінде халық прозасында, аңыздан гөрі көркем, бірақ ертегіден төмендеу әңгімелер бар. Бір топ әңгіме-бір кезде тарихта болған адамдар жайында аңыз болып шығып, тараған шығармалар. Екінші бір тобы-белгілі бір мекен, жер-су жайын қиял түрінде баяндайтын әңгімелер. Ал, үшінші топ құрайтын әңгімелер-інжіл мен құран, тағы басқа да діни кітаптар арқылы тараған сюжеттер.

Аңыздар тобына жататын жанрларды шығарманың мазмұнына және онда қаншалықты шындыққа жанасатын оқиға баяндалатынына қарай топтауға болады. Сонда атам заманнан бергі адам баласының қалыптасу кезеңіндегі "болған оқиғалар" баяндалатын шығармалар, әрине, бірінші қатарда қаралуы керек. Ондай шығармалар миф пен хикая.

Бұлардан кейінгі ретте жай әңгіме мен таза аңыз тұрмақ. Олардың негізгі мазмұнының-дені өмірден алынған не өмірде болған жайттар болып келеді. Содан кейін әпсана-хиқаят болуы тиіс. Себебі жай әңгіме мен аңыз бірте-бірте хиқаятқа айналады, алғашқы шындық оқиға көмескіленіп, қиял араласып, шығарма көркемделе бастайды.

Әпсана сөзі парсыша ертек, қиял, мысал, әңгіме жанрларының атауы және әдемі, сұлу, керемет деген де мағына береді. Оның үстіне соңғы жылдары белгілі ғылым-фольклорист Ә. Марғұлан әпсана терминін өз еңбектерінде көп қолданған. Міне, осының бәрі әпсана сөзің термин ретінде қолдануға жеткілікті болып көрінді. Ал, хиқаят сөзіне келетін болсақ оны қазақ фольклорын револяцияға дейін жариялаушылар қолданған және көбінесе құран мен діни яки кітаби сюжеттерге құрылған шығармаларды атаған. Әрине революцияға дейін хиқаят сөзіне дәл біз ұсынып отырған терминдік ұғым берілмеген. Онда кішігірім әңгіме де көлемді шығарма да хиқаят деп аталған, бірақ соның бәрінде ғажайып (фантастикалық) сипаттың ертегіден басқаша екені ескерілген. Оның үстіне "Дала уалаяты газетінің" орысша шығып тұрған нұсқасында хиқаят сөзі легенда деп аударылған. Сөйтіп әпсана-хиқаят терминіне легенда ұғымы берілген.

Ал, миф олай емес. Қазақ фольклорында миф-өзіндік орны бар ең көне жанр. Миф дегеніміз-дүние туралы фантастикалық түсінік, әлемде билік жүргізетін құдайлар мен рухтардың ғажайып образдарының жүйесі немесе құдайлар мен қаһармандар жайындағы ауызекі әңгіме. Миф тек алғашқы қауымының ғана жемісі, ол кейінгі замандарда тумайды, керсінше, мифтік қасиетін жоғалтқан соң ертегіге айналып кетеді. Мифтің тағы бір ерекшелігі-өмірдегі нақтылы бір оқиғадан алшақтығы. Бұл жағынан келгенде мифте біршама абстрактілік алғашқы кезде қиял деп түсінілмеген...

Әдетте, миф десе ойымызға ежелгі Греция мен Римнің тамаша әңгімелері түседі. Ғылмда мифке берілген анықтама өте көп. Анықтамалардың көпшілігі антика дәуіріндегі дамыған мифологияға арналған және атқаратын қызметіне, оның дінімен, өнермен, философиямен, әр түрлі ырымдармен, ертегімен және әпсана-хиқаятпен ара қатынасына, байланысына негізделген. Типологиялық сипатына орай қазақ мифі ежелгі классикалық /архаикалық/ мифтер түріне жатады.

Ежелгі көне мифті алғашқы қауым адамы қиял деп есептемеген, оған, оның оқиғасы мен мазмұнына кәміл сенген. Мифте қиял бар деген түсінік біздерде ғана, ал мифтік дәуірдегі, мифтік санадағы адам оны таза шындық деп қабылдаған.

Ежелгі классикалық мифтің белгілері мұнымен шектелмейді. Архаикалық мифті сипаттайтын тағы да біраз нәрселер бар. Олар мыналар: мифтік уақыт пен мифтік сана; мифтік ұғым мен мифологиялық ойлау; осылардан барып мифтік дәуірде аспан мен жер-бір, адам мен табиғат-бір деп түсіну. Сол себепті ежелгі классикалық мифтің мазмұны-әлемнің (космостың) жаратылуы, алғашқы адамның дүниеге келуі мен оның жасампаздығы болып келеді.

Бірақ та мифті зерттейтін адам, әрине, оған сенбейді. Сол себепті ол мифті қиял емес деп айта алмайды. Дүниенің осы күнгі көрінісі-жер беті, аспан шырақтары, аңдар мен құстардың, өсімдіктердің түрлері, адамдардың өмір салты, әлеуметтік топтар, діни қағидалар, яғни өмірдегі барлық нәрсенің қазіргі күй-жайы-миф бойынша атам заманда болған оқиғалар мен тіршілік еткен мифтік адамдардың іс-әрекетінің нәтижесі.

Мифтегі оқиғалардың болатын шағы-мифтік дәуір. Ол қасиетті уақыт деп есептелген, себебі барлық заттың пайда болуы, осы күнгі түр-түсі, ерекшелігі со заманда орныққан деп түсінілген. Алғашқы қауым адамның ойлау қабілеті абстракті түсініктерді қабылдамаған, сол себепті ол дәуірде субъекті мен объектіні, зат пен оның атауын, көп пен азды, кеңістік пен уақытты дәл айыра алмаған.

Міне, осының бәрі миф жанрының фольклортануда әлі де айтарлықтай зерттелмегенін дәлелдесе керек.

Мифтік сананың алғашқы кезеңінде адам өзі мен жануарлардың арасына жік қоймаған. Осы түсінік негізінде миф кейіпкерін жартылай адам жартылай жануар ретінде бейнелеу көрніс алды. Бұл, әсіресе, тотемдік мифтерде көбірек орын алады. Олар біресе адам, біресе жануар кейпіне түсе алады.

Өзінің даму жолында мифтік сана екі түрлі сатыдан өтеді деуге болады. Бірінші кезеңде рух пен табиғат толық тең, яғни бір болып көрінеді. Екінші кезеңде адамның табиғат қойнауынан алшақтауына байланысты жанағы айтқан тендік бұзыла бастайды.

Табиғаттағы дүниенің бәрі бірдей деген алғашқы мифтік сана әлемдегі жанды және жансыз, өлі мен тірі нәрсені анық жіктемеуден туған. Қазақ ертегілерінде кездесетін мифтерде "өлі, тірі" ұғымдары бөлінбейді. Бұл дүние өмірбақи болады деген түсіністіктен туған. Өлім-алғашқы жағдайға қайтып келу деп түсінген. Ажал-ол да өмір, бірақ басқаша өмір. Өлген адам жоғалады деп саналмай, ол басқа өмірге көшті алғашқы өзінің түріне қайтып келді деп түсінген.

Бұл түсіністік мифтің санаға тән анимизмді, яғни дүниедегі нәрсенің бәрінің жаны бар деген сенімді туғызған. Сол себепті революциядан бұрын қазақтар жаратылыстың барлық түрлерін, барлық хайуанаттарын адамша ақылды, адамша тіршілік қылады деп білген. Адам мен жануарды бөлмей, адамды екі кейіпту болады деп түсіну ол замандардағы миф кейіпкерін жартылай адам, жартылай жануар түрінде бейнелейді, яғни зооантропоморфтық образ жасайды.

Бұл, әсіресе, тотемдік мифтерде кең етек алған, ал кейінгі дәуірлерде мифтің басқа да түрлерінде орын тепкен. Ал, тотемдік мифтегі қаһарман кейпінің өзгеруі шын мәніндегі құбылу деп саналмауы керек, себебі мұнда сол кездегі сана бойынша қаһармен адам кейпінде де, жануар түрінде де көріне береді.

Мифтік дәуірінде адам өзінің әр түрлі жанды-жансыз нәрсенің кейпіне кіріп, өзгеріп кететігінде кәміл сенген. Бұл дәуірде адам өзін-өзі бірде аспандағы аққу кейпінде, бірде жортып жүрген жолбарыс кейпіне ауыса алады деп сенген.

Мифологиялық ойлаудың кейбір ерекшеліктері көне замандағы "жабайы" адамның өзін-өзі маңайдағы табиғаттан, әлемнен бөлмеуінің салдарынан пайда болған. Ол кездегі адам өз қасиетін табиғатқа, оның белгілі бір құбылысына, олар да адам сияқты өмір сүреді деп ойлаған. Өзін қоршаған дүниені адам қалпында қабылдамаса, алғашқы қауым адамдары мифті де, ондағы кейіпкерлерді де, анимизм, фетишизм, тотемизм сиқты діни нанымдары да шығармаған болар еді.

Миф міндетті түрде себеп-салдары болады. Қандай да болмасын құбылушылықтың яғни өзгерістің (айталық қарлығаш құйрығының өзгеруі) себебі бар. Мифтегі құбылушылық үш түрлі себепке байланысты болып келеді. Бірі-адам өте шаршағандықтан ұйықтап кетіп, сол бойда тасқа, я болмаса аңға, құсқа айналып кетеді. Мұндай мифтер Африка мен Австралияның жергілікті тайпаларының фольклорында өте көп. Қазақ арасында мұндай мифтерді кездестіруге болады. Мысалы жоғарыда баяндалған "Ұйықтаған батыр" деп аталатын тасқа байланысты миф.

Екінші себеп-адамның кіналы болуы. Мұндағы құбылушылық жаза ретінде қабылданады. Мәселен, "Сынтас" "Келіншектеу" мифтерінде әкесінің алдында кінәлі болғандықтан қыздар тасқа айналып қалады. Кейінгі дәуірлерде адамның кіналылығы күнәлік деген түсінікпен ауыстырылады. Мысалы суыр болып кеткен Қарынбай туралы мифте адам құдай алдында күнәлі болғандықтан аңға айналдырып жіберілген деп баяндалады.

Құбылушылықтың үшінші себебі-зор қауіптен құтылу жолы. Адамға ғаламат қатер төнеді. Содан құтылу үшін ол не тасқа не жұлдызға т.б. нәрсеге айналып кетеді. Қазақта сондай мифтің бірі Қазығұрт тауындағы "Қырық қыз" деп аталатын тастарға байланысты: "Баяғыда бір байдың қызының тойы болады. Той болып жатқанда қалындық қырық қызымен күйеу серіктерімен серуендеп шығады. Жаугершілік заман екен. "Жау келіп қалды"-деген дауыс шығады. Сонда қыздар шулап: "Е құдай! Бізді жау әкеткенше тас қыл көр!", - депті. Содан бәрі тасқа айналыпты".

Хиқая дегеніміз-ел өмірде бар деп сенген неше түрлі жезтырнақ, үббе, албасты, күлдіргіш, жалғыз көзді дәу, шайтан, пірі, дию сияқты нәрселер туралы діни нанымға негізделген әңгімелер. Демек, жаңағы албасты, үббе, жезтырнақ, шайтан образдарының түп төркіні-көне замандағы мифтік сана мен діни нанымдар. Албасты туралы хиқая халықаралық сипатты болса, жезтырнақ туралы хиқая тек қазақ фольклорында ғана бар. Қазақ халқының әр түрлі мифтік құбыжықтар туралы түсінігін барынша айқын бейнелейтін жанр хиқая болып табылады. "Жезтырнақ-әйел кейпіндегі жын. Ол орманда өмір сүреді. Жезтырнақ туралы аңыздар көп",-деп жазды Шоқан Уәлиханов.

Сонымен, аңыздық прозаның меморат әңгімелері бірте-бірте хиқаяға, одан әрленіп, айшықтанып көркем фольклорға айналады. Соның тамаша дәлелін Жамбылдың "Өтеген батыр" жырынан кездестіреміз. Жырда Өтеген батыр мен жолдастары жер жаннатын іздеп жүріп, небір оқиғаларға тап болады. Соның бірі-жезтырнақпен кездесуі. Бұдан біз жезтырнақ туралы көне оқиғаның көркемделіп, эпосқа кірігіп кеткенінің куәсі боламыз. Әр хиқая өзінше бір жыр спетті, өрнектелген эпос поэтикасын бойын сіңірген. Осы ұқсастыққа қарамастан хиқая мен эпос екі жанр, тек ұқсас компоненттер эпоста аса көркемделіп баяндаған.

Хиқаяның сюжеттік мазмұнында ешбір қиял жоқ. Хиқая көбінесе бір эпизодты, бір оқиғалы болып келеді. Кейбір хиқаяда екі-үш сюжет баяндылып, оқиға қоюлана түседі. Бір қызығы-қанша сюжет болса, сонша хиқая...

Предпросмотр онлайн:

Скачать 26.85 Kb

Посмотрите также:

— Конструкции вывода-обоснования в форме сложноподчиненных предложений с противительно-условными отношениями в мокшанском языке